ਪੌਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੱਤੇ ਧੁੱਪ ਨੂੰ ਸੋਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਰਸਾਇਣਕ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਯੂਰਪੀ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੀਮ ਨੇ ਲਗਭਗ 4 ਸਾਲ ਅਜਿਹਾ ਸਿਸਟਮ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲਾਏ ਹਨ, ਜੋ ਧੁੱਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਹਰਾ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਖੋਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਕਾਰਕ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾ. ਆਇਲਬੇ ਓ ਮਾਨਾਖਾਨ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਹੋਈ ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੌਖਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ: ਕੀ ਇੱਕੋ, ਮੁੜ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ, ਕਾਰਬਨ-ਮੁਕਤ ਮਲਟੀਸੈੱਲ ਸਿਸਟਮ ਰਾਹੀਂ ਧੁੱਪ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਹਰੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
EU ਵੱਲੋਂ ਫੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ FreeHydroCells ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਤਹਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਸ ਕੰਮ ਨੇ ਆਇਰਲੈਂਡ, ਫਰਾਂਸ, ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਦੇ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਧੁੱਪ ਸੋਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਊਰਜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲਾ ਤਰੀਕਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ।”
ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ
ਯੂਰਪ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਬਾਲਣਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਣ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ।
ਪਰ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਬਣਾਉਣਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਖੌਤੀ ਹਰਾ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲਾਈਜ਼ਰ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
“ਅਸੀਂ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਧੁੱਪ ਸੋਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਊਰਜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲਾ ਤਰੀਕਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ।” — ਆਇਲਬੇ ਓ ਮਾਨਾਖਾਨ, FreeHydroCells
FreeHydroCells ਦੇ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਇੱਕੋ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਵੀਆਂ ਸੈਮੀਕੰਡਕਟਰ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਟੀਚਾ ਅਜਿਹਾ ਪੂਰਾ ਸਿਸਟਮ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ ਜੋ ਜੈਵਿਕ ਬਾਲਣਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਕਰ ਸਕੇ।
ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕੁਸ਼ਲਤਾ, ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊਪਣ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਭਰਪੂਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਹੋਣ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਛੋਟੇ ਸੈੱਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸੈੱਲਾਂ ਤੱਕ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਲਟੀਸੈੱਲ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪੱਤੇ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ
ਖੋਜਕਾਰ ਆਪਣੀ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਨਕਲੀ ਨਕਲ ਕਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ‘ਪੱਤੇ ਵਰਗੀ’ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਪੱਤਾ ਧੁੱਪ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ CO 2 ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਸੰਭਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, FreeHydroCells ਸਿਸਟਮ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਕਾਰਬਨ-ਮੁਕਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਆਖਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨੈਨੋਤਕਨਾਲੋਜੀ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ AMO ਵਿੱਚ ਸੈਂਸਰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਉਲਰਿਖ ਪਲਾਖੇਟਕਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਪੱਤਾ ਵੀ ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਜੈਵ-ਰਸਾਇਣਕ ਫੈਕਟਰੀ ਹੈ।”
ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਕੰਡਕਟਰ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਲੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੁੱਪ ਸੋਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਊਰਜਾ ਸੋਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਬਿਜਲਈ ਚਾਰਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਾਲੀਆਂ ਸਤਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅਣੂਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਊਰਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿਸਟਮ ਅੰਦਰ ਧੁੱਪ ਨੂੰ ਸੋਖ ਕੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਕ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸੈੱਲ ਤੋਂ ਪੂਰੇ ਸਿਸਟਮ ਤੱਕ
ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵੀਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਫੋਟੋਇਲੈਕਟ੍ਰੋਕੈਮੀਕਲ ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ 5 ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਕ ਤਕਨੀਕ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ ਕਿਤੇ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ।
ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੈਮੀਕੰਡਕਟਰ ਸਮੱਗਰੀਆਂ, ਨੈਨੋਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਸਮੇਤ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵੀ ਲੱਭਣੇ ਪਏ। ਕੀ ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ? ਕੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਅਤੇ ਕੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੇ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ?
ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਟੀਮ ਨੇ ਨਵੀਆਂ ਉੱਭਰ ਰਹੀਆਂ ਸੈਮੀਕੰਡਕਟਰ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਸੈੱਲਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਵਾਲੇ ਬਹੁ-ਪਰਤੀ ਸੈੱਲ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਲਟੀਸੈੱਲ ਸਿਸਟਮ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।
ਪੂਰੇ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਇਹ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੈੱਲ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਨਕਲੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਧੁੱਪ ਹੇਠ ਹੋਏ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ ਤੋਂ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਲਗਭਗ 18–21% ਰਹੀ, ਜੋ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਪਾਣੀ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲਾਈਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਬਾਹਰੀ ਬਿਜਲਈ ਵੋਲਟੇਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਸੋਖੀ ਹੋਈ ਧੁੱਪ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।
ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਹਾਲੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਤਿਆਰੀ ਪੱਧਰ 4 (TRL 4) ਉੱਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਟੈਸਟਿੰਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਉਤਪਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਕਦਮ ਸੀ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸੇ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਾਫ਼ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਬਣਾਉਣਾ
ਪਰ ਖੋਜ ਟੀਮ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਰੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਬਾਲਣਾਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਬਦਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਹੋਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਦੁਰਲੱਭ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। FreeHydroCells ਸਿਸਟਮ ਪਤਲੀ ਫਿਲਮ ਵਾਲੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ, ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਰੀਸਾਈਕਲ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।
ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਵਾਲੇ ਹਲਕੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਜੋੜ ਕੇ ਮਾਡਿਊਲਰ ਸਿਸਟਮ ਬਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਊਰਜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
“ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਪੱਤਾ ਵੀ ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਜੈਵ-ਰਸਾਇਣਕ ਫੈਕਟਰੀ ਹੈ।” — ਉਲਰਿਖ ਪਲਾਖੇਟਕਾ, FreeHydroCells
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਖੋਜਕਾਰ ਅਜਿਹੇ ਵਿਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਊਰਜਾ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਘਰਾਂ, ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਖ਼ੁਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਛੋਟੇ ਹਵਾ ਜਾਂ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਸਿਸਟਮ ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜੀ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧੁੱਪ ਨਾ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਊਰਜਾ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਅਜਿਹਾ ਸਿਸਟਮ ਜੈਵਿਕ ਬਾਲਣਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਹਿੰਗੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਰਾਹੀਂ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਲੰਮੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਘਟਾ ਕੇ ਇਹ ਮੌਜੂਦਾ ਊਰਜਾ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਵੀ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਊਰਜਾ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ, ਪੈਦਾਵਾਰ, ਭੰਡਾਰਨ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਔਖੇ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਫਿਲਹਾਲ ਇਹ ਕਿਸੇ ਸਾਬਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਤੱਕ
ਫੌਰੀ ਚੁਣੌਤੀ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਾਲੇ ਧਾਰਨਾ-ਸਬੂਤ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਣ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਹਕੀਕੀ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਪਰਖਣ ਦੀ ਹੈ।
ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਦਾ ਅਗਲਾ ਟੀਚਾ TRL 5 ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਵੇਂ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਵਧਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕੇ।
ਓ ਮਾਨਾਖਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਹਲਕੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਦੱਸਾਂ, ਘੱਟ ਹੈ।”
ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨਾ-ਸਬੂਤ ਤੋਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਹਰੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਹਾਲੇ ਲੰਮਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਪਰ ਖੋਜਕਾਰ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦੇ ਪੜਾਅ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਣਾਉਟੀ ਪੱਤਾ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ—ਧੁੱਪ ਨੂੰ ਸੋਖ ਕੇ ਸੰਭਾਲੀ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਰਸਾਇਣਕ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ—ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸੈਮੀਕੰਡਕਟਰ ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
ਜੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਟਿਕਾਊ, ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਵਰਤਣ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਤਾਂ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਇਹ ਹਰਾ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਘੱਟ ਅਸਰ ਵਾਲਾ ਤਰੀਕਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ, ਭੰਡਾਰਨ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਕਾਬੂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਬਨ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਜੈਵਿਕ ਬਾਲਣਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਊਰਜਾ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਘਟ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਖੋਜ ਨੂੰ EU ਦੇ Horizon Programme ਤੋਂ ਫੰਡ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਕਿ European Commission ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਣ। ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਲੇਖ ਪਸੰਦ ਆਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ।